كسى نمىخريد وهر قدرى كه مىخواست از زمين موات مجاور به تصرف خود مىگرفت آيا اين گونه متصرفين صاحب زمين هستند يا نه ؟ ج - بطور كلى زمين موات كه حريم معموره نباشد ملك كسى نيست وهر كس آن را احياء نمايد مالك مىشود وچنانچه با قصد احياء ، تحجير كند داراى حق التحجير مىشود وفروش آن قبل از تحجير وهم چنين واگذارى حق التحجير قبل از تحجير صحيح نيست ووجهي را كه قبل از تحجير در مقابل آن پرداخته ، مىتواند از فروشنده استرداد كند وزمين حريم را چنانچه بدون ممانعت ساير مالكين روستا ، يكى از اهالى روستا ، احياء كند مالك آن مىشود واگر با ممانعت آنها تصرف كرده باشد تصرف أو موجب ملكيت نمىشود وچنانچه زمينى كه عرفا به آن حريم مىگويند معرض انتفاع أهل ده نباشد حكم موات غير حريم را دارد كه هر كس آن را احياء كند مالك آن مىشود . س 20 - تقريبا بيست سال است در روستائى أكثر مردم زمينهاى أطراف آن روستا را كه به صورت لم يزرع بوده تقسيم نموده وهر كس براي خود از اين زمينها تصرف نموده ، حقير وبرادرم مانند سايرين قطعه زمينى را تصرف نموده‌ايم ولكن چون از نظر مادي در مضيقه بوديم ، نصف اين زمين را به صورت حياط درست نموده وما بقي آن ، به صورت جاى خرمن وجاى دامدارى مانده ودر حقيقت در تصرفمان بوده است وبه اين زمين احتياج داريم وداراى چند سر عائله مىباشيم ولى اكنون اهالى اظهار مىدارند ما بقي اين زمين مال شما نيست ، يا بايد واگذار نمائيد ويا اين كه بهاى زمين را به نرخ امروز بپردازيد ، مستدعى است حكم شرعي را در اين مورد بيان فرمائيد . ج - در فرض سئوال ، در صورتي كه أطراف قريه از مرافق ، محسوب مىشده ، بدون رضاى اهالى ، تصرف شخص در آن جايز نيست . بلى اگر اهالى ، با التفات ، أو را از بناء ، منع نكردند اشكال ندارد واگر موات ، وغير مرافق بوده وكسى آن را به قصد تملك احياء نموده ، نسبت به قدر احياء شده مالك مىشود وكسى نبايد مزاحم أو بشود ودر نزاع موضوعي مرافعه شرعيه لازم است . س 21 - شخصي در بيابان ده خودشان مقدارى زمين ديم زار كه باير بوده احياء نموده ومدت ده سال است كه براي امرار معاش ، كشت نموده وبهره بردارى كرده ، مقدارى